Rodzinny Ogród Działkowy "Pokój" we Wrocławiu

Pomoc i porady - Mini Gazeta SSI


Mini Gazeta Nr 2008(9)

ROLA PSZCZÓŁ W OGRODZIE - PSZCZOŁA MIODNA

Część 1

Tematem niniejszego wydania jest referat wygłoszony przez instruktora krajowego SSI oraz pszczelarza Tadeusza Netczuka w Okręgowym Zarządzie PZD we Wrocławiu w dniu 24.05.2007 r. Zachęcamy do zapoznania się z tymi informacjami, gdyż dotyczą one bardzo ważnych spraw dla nas - działkowców, sadowników, ogrodników i innych miłośników roślin.

Zobacz Część 2 i Część 3.

Pszczoła i pszczela rodzina

W hodowli pszczół mamy do czynienia z nie pojedyńczymi osobnikami, ale ze swego rodzaju jednostką biologiczną, jaką stanowi rodzina pszczela. Pszczoły należą do owadów prowadzących gromadny tryb życia, to znaczy, że bytowanie każdego osobnika możliwe jest tylko w środowisku, jakie stwarza zespół  tysięcy  pszczół wzajemnie od siebie uzależnionych. Najnowsze badania dotyczące różnych przejawów życia pszczół doprowadziły do wniosku, że rodzina pszczela stanowi swoisty rodzaj organizmu, w którym krążą pokarmy, substncje hormonowe, i który jako całość wzrasta i słabnie, a także osiąga dojrzałość biologiczną prowadzącą do jej podziału.

Nie będę omawiał szczegółowo budowy pszczół, gdyż nie jest to tematem tego wykładu. Przedstawię jedynie ogólne wiadomości dotyczace wielkości, masy osobników i liczebności roju. Wiadomo że w ogromnej większości gatunków zwierząt występują dwa rodzaje osobników - samce i samice - u pszczół natomiast obok samców zwanych trutniami są dwie samice; jedna z nich to - matka, będąca całkowicie wykształconą samicą, druga zaś - pszczoła robotnica, samica o uwstecznionych narządach rozrodczych, wyposażona natomiast w narządy ułatwiające jej wykonywanie prac ze zbiorem surowców pokarmowych, budową gniazda, obroną i wychowem potomstwa. Matka pszczela składa wielkie ilości jaj  (przechowuje w zbiorniczku nasiennym o średnicy 1,5 mm 5 mln plemników z zapłodnienia, a bywa często że więcej) na cały okres życia tj. od 1 roku do 3,5 lat, a w szczególnych przypadkach do 5 lat. Długość ciała matki wynosi od 20 do 25 mm, ciężar 180 - 200 mg, a czerwiącej wynosi 250 - 280 - 300 mg. Długość pszczoły robotnicy wynosi od 12 do 15 mm a ciężar 100 mg. Objętość wola u robotnic wynosi od 15 mm³ do 56 - 57 mm³ (średni ładunek 30 - 40mg), długość życia pszczoły waha się przeciętnie od 36 do 40 dni. Długość trutnia wynosi od 15 do 17 mm; osiągają ciężar od  200 do 300 mg, są duże i zużywają duże ilości pokarmu. Długość życia trutnia wynosi 54 dni. Ciekawostką jest to, że na 1 kg pszczół przypada około 10 tys. robotnic, jeżeli jednak waży się pszczoły rojowe, to w 1 kg mamy ich około 7 tyś. Największa ilość pszczół znajduje się w rodzinie na początku lata 40 - 45 tys., w bardzo silnych ulach 70 - 80 tys., a zdarza się, że i do 100 tys. Jesienią liczebność pszczół spada do 20 - 25 tys., a wczesną wiosną wskutek normalnego ubytku starych pszczół, spada do 8 - 12 tys.

Systematyka pszczół

W obrębie rodzaju Apis (pszczoły) wyodrębia się następujące gatunki:
1. pszczoła wschodnia
2. pszczoła  karłowata
3. pszczoła olbrzymia
4. pszczoła miodna
5. pszczoła czerwona
6. pszczoła skalista
7. pszczoła buszu
Nie będę omawiał wszystkich tych gatunków, omówię tylko nas interesujący, tj. pszczołę miodną. Pszczoła miodna to:
1. pszczoły afrykańskie
2. pszczoła orientalna
3. pszczoła kaukaska
4. pszczoła europejska
Podgatunkiem pszczoły europejskiej są pszczoły występujące w Polsce i u naszych sąsiadów, a są to:
1. pszczoła włoska
2. pszczoła kraińska
3. pszczoła miodna właściwa
4. pszczoła saharyjska - nie występuje w polsce
5. pszczoła algierska - nie występuje w polsce
6. pszczoła sycylijska - nie występuje w polsce
Mamy też pszczoły rodzime, które żyją w obrębie puszczy Białowieskiej, ale jest ich bardzo mało. 

Znaczenie pszczoły miodnej dla człowieka i gospodarki rolnej

W naszym klimacie 80% gatunków roślin zapylają owady. Oprócz pszczoły miodnej, do ważniejszych owadów, które mogą zapylać kwiaty roślin, nalżą motyle, niektóre muchówki, pszczoły samotnice i trzmiele, mają one jednak o wiele mniejsze znaczenie niż pszczoła miodna. Rola pszczoły miodnej jako zapylaczki roślin dziko rosnących i uprawnych wynika stąd, że żyje ona gromadnie i tworzy rodziny złożone z kilkudziesięciu tysięcy osobników. Pszczoły z każdego roju muszą odwiedzić miliony kwiatów, aby zebrać pokarm dla siebie i dla swego potomstwa oraz zaopatrzyć gniazdo w pokarm na okres jesieni, zimy i wczesnej wiosny. Odebrane przez pszczelarza zapasy uzupełniają ponownie, jeżeli jest to możliwe. Pszczoły miodne są niemal wyłącznymi zapylaczkami wielu roślin kwitnących wiosną, zimują bowiem bardzo licznymi rodzinami, gdy tymczasem u innych owadów zimują tylko zapłodnione samice, które na wiosnę zaczynają zakładać gniazda. Na działalność zapylającą innych owadów człowiek nie ma żadnego wpływu, natomiast pszczoły może zgromadzić w jednym miejscu w dowolnej ilości i w ten sposób zapewnić dobre zapylenie nawet największych plantacji, malin, truskawek, porzeczki czarnej i czerwonej, słonecznika, cebuli, czosnku, sadów owocowych, rzepaku, itd. 

Jak widać zatem, pszczoła miodna jest pierwszym zwiastunem przy zapylaniu kwiatów w naszych ogrodach i  działkach przydomowych. Tam, gdzie nie ma dostatecznej liczby pni pszczelich, rozległe uprawy roślin owadopylnych dają z reguły niewielkie plony, gdyż owadów dzikich jest zawsze za mało do wykonania tej pracy. Toteż znaczenie pszczół jako czynnika zwiększającego plony wielu roślin uprawnych jest już od dawna znane i doceniane przez ogół światłych rolników i plantatorów. Dochód jaki pszczoły przynoszą przez zapylanie roślin, przewyższa wielokrotnie dochód otrzymywany z miodu, wosku i innych produktów pszczelich, a o wielkiej przydatności pszczół świadczyć może to, że w niektórych krajach (Ameryka, Kanada, Anglia itd.) uważa się za konieczne utrzymanie pasiek wyłącznie w celu zapylania, chociażby miód nie pokrywał kosztów ich utrzymania. Nie tak dawno temu mogliśmy na działce trzymać 3 ule, jednakże władze miasta Wrocławwia zakazały trzymania pszczół na terenie miasta, a tym samym -  na naszych działkach. Jesteśmy zdani na dzikie owady i na kilku niezrzeszonych pszczelarzy, którzy trzymają pszczoły w różnych zakamarkach, oraz na pszczoły, które bytują na dziko. Na 10 ha naszego ogrodu 3 ule, byłyby  wystarczające do zapylenia naszych upraw na działkach, pszczoły nie są zgrożeniem, lecz szerszenie i osy oraz inne owady. To one są przyczyną wielu użądleń oraz powikłań uczuleniowych. Powinniśmy walczyć o pwrót uli na nasze działki, tak jak czynią to mieszkańcy wielu wielkich metropolii w USA, czy choćby mieszkańcy Paryża, gdzie pszczelarstwo dachowe ma długą tratycję. 

Pożytki pszczele i ich systematyka

Rodzaje pożytków pszczelich:
1. pyłkowe,
2. nektarowe,
3. spadziowe,
4. propolisowe
Podział pżytków jest możliwy:
- ze waględu na występowanie: leśne, łąkowe, polne, ośiedlowe
- ze względu na pory kwitnienia: wiosenne, letnie, jeśienne
- ze względu na obfitość: towarowe, bytowe, rozwojowe.

  • Pożytki leśne: drzewa, krzewy i byliny wiatropylne; Pyłkodajne: sosna, świerk, jodła modrzew brzoza, olsza, osika, dąb, grab, buk, jesion, leszczyna, jałowiec, cis; Nektarodajne: klon, lipa (na świcie znanych jest około 30 gatunków lip), jarzębina, kruszyna malina, borówka, wrzos, głóg, nawłocie, szakłak, przylaszczka, zawilec gajowy, wierzbówka kiprzyca.
  • Pożytki z łąk i pastwisk: koniczyna biała, różowa, czerwona, komonica zwyczajna i błotna, lucerna sierpowata i siewna, wyka ptasia, kuklik zwisły, bluszczyk kurdybanek, firletka poszarpana, chaber łąkowy, barszcz pospolity, ostrożeń łąkowy, driakiew gołębia, brodawnik jeśienny, żywokost, rdest wężownik, krwawnica pospolita, ostrożeń warzywny i błotny, mięty, rzeżucha łąkowa, wiązówka błotna, mniszek lekarski, kozłek lekarrski, żmijowiec macierzanka.
  • Pożytki pól uprawnych (w tym nasze ROD): sady, truskawki, rzepak jary i ozimy, gorczyca biała, czrna, sarebska, gryka, koniczyny, lucerna, wyka, bobik, seradela, słonecznik, fasola, ogórek, dynia, cebula, pietruszka ,seler, marchew, czarnuszka; Chwasty miododajne: łopuch, chaber bławatek, mlecz polny, ostróżka polna, facelia błękitna.
  • Pożytki osiedlowe - (w tym ogrody przydomowe i nasze działki ROD):  wierzby, lipy, klony, robinia akacjowa, drzewa i krzewy owocowe, dereń, śnieguliczka, głogi, tamaryszek, nostrzyk biały i żólty, chabr nadreński, macierzanka piaskowa, podbiał, jasnota biała, mniszek lekarski, kuklik zwisły, przetaczniki, koniczyny, kocimiętka, łopian, osty, cykoria, podróżnik, nawłoć, przegorzan,trojeść amerkańska, hyzop lekarski, ogórecznik lekarski, oliwnik wąskolistny.

Pożytki pyłkowe - ich  znaczenie dla pszczól i człowieka:
- białka - 10%, sosna - 47%, leszczyna (średnio30%)
- witaminy - A,D,E,C,K,F,B,B1,B2,B6,B12,PP
- cukty proste i złożone
- tłuszcz - 1%, kukurydza - 30%, orzech włoski (średnio 17% )
- wodę - 20 - 30%
- popiół - 3 – 4%.

Skład chemiczny pyłku:
1. Aminokwasy - egzogenne: lizyna, treonina, histydyna, izoleucyna, walina, fenyloamina, tryptofan, arginina, metionina, lecytyna, t yrozyna,  cytryna, glicyna; endogenne: alanina, asparaginowy (...).
2. Kwasy nukleinowe: RNA i DNA.
3. Enzymy - inwetaza, diastaza kalataza, fosataza, celuloza, lipaza, fostolipaza, pepsyna, trypsyna, proteaza, oksydaza, reduktaza, lipaza, erypsyna, pektynaza...(30).
4. Kwasy organiczne (jabłkowy, winowy, mlekowy, bursztynowy, fumarowy).
5. Flawonoidy (flawonowe, glukozydy)
6. Biopierwiastki (P,Ca,Mg,Fe,Zn,Cu, - Co,Mn,Mo,NaSiS,Al,Cl, -Se,B,Ba,Ag,Ni...(40)
7. Witaminy.
8. Lipidy (NNKT - laurynowy, mirystydynowy, palmityddynowy, stearynowy, arachidynowy,  linolowy,  linolenowy, cis 3 - docenowy).
9. Sterole (sitosterole, kompesterole, fukosterole..... testoteron, progesteron, androsteron,..24, fosfatydy, fukosterole).
10. Węglowodany (fruktoza, glukoza, arabinoza, ksyloza, sacharoza, maltoza, skrobia, celuloza).

Skład miodu:
1. Węglowodany:
- cukry proste ok. 77% (glukoza, fruktoza),
- dwucukry ok. 8% (sacharoza, maltoza, turanoza, meliboza),
- trójcukry ok. 3 - 28% (melacytoza).
2. Kwasy organiczne - 0,05 -1,2% (jabłkowy, cytrynowy, mlekowy bursztynowy, winowy, szczawiowy, propinowy octowy).
3. Związki azotowe - 0,6% (białka, aminokwasy).
4. Enzymy: (inwertaza - diastaza), α i β amylaza, katalaza, maltaza, melacytaza, oksydaza glukozy. Schemat przemian enzymatycznych: 

5. Biopierewiastki - 0,02 - 1,2% - K,Cl,p,Mg,Ca,Na - Fe,ON,Si,S - On,mO,J,Al,Ni,St ...( 47 ).
6. Inne substancje:

- hormony wzrostu: cholina i acetylochochomia,
- witaminy: B1, B2, B6, B12, H, C, A, D, K,
- związki flawoniodowe (hesperydyna, rutyna),
- olejki etyryczne (50 substancji pochodzących z nektaru),
- barwniki (pochodne karetonu, ksantofilu),
- koloidy,
- ziarna pyłku (ok. 3000 ziaren w 1 kg).

Zobacz Część 2 i Część 3.

Ciąg dalszy w następnym numerze